Świrski Jerzy, pseud. i krypt.: Derkacz, Marcin, Ryt, Rytwian, Snopek, Świt, Em, (es)., es., (esjot), Esjot, ESJOT, (is), Jes, js, j.s., J. S., S. J., (M.), (S) (1903—1980), działacz ludowy, dziennikarz, publicysta.
Ur. 4 IV w Rytwianach (pow. sandomierski), był synem Stefana, urzędnika cukrowni i oficjalisty w Rytwianach oraz Walerii z domu Ciepielewskiej, 1.v Przeorskiej.
Od r. 1917 uczył się Ś. w gimnazjum w Sandomierzu. Przerwał naukę i w r. 1920 walczył w wojnie polsko-sowieckiej jako ochotnik w p. strzelców konnych WP. Ucząc się potem nadal w gimnazjum w Sandomierzu, nawiązał współpracę z działaczami ludowymi: Bolesławem Babskim, Kazimierzem Banachem, Adamem Bieniem i Franciszkiem Kamińskim. W r. 1924 przeniósł się do gimnazjum we Włocławku i zdał tam maturę w r. 1925. Rozpoczął studia na Wydz. Prawa Uniw. Warsz., ale przerwał je w r. 1927; potem studiował okresowo w Warszawie w Wolnej Wszechnicy Polskiej. W r. 1928 opublikował tom poetycki Gałązka tarniny (Włocławek), a w r. 1929 wydał w Rytwianach satyryczną jednodniówkę „Bomba” (dochód z jej sprzedaży przekazał tamtejszej Ochotniczej Straży Pożarnej). W l. 1929—33 pracował jako referent w warszawskiej Dyrekcji Okręgowej PKP.
W r. 1929 wstąpił Ś. do Związku Młodzieży Wiejskiej (ZMW) RP «Wici». W marcu 1931 został członkiem SL. Od r. 1935 był sekretarzem Mazowieckiego ZMW, a w r. 1937 został jego prezesem i funkcję tę pełnił do wybuchu drugiej wojny światowej. Równocześnie od r. 1935 był sekretarzem redakcji, a od r. 1938 zastępcą redaktora naczelnego i kierownikiem redakcji warszawskiego miesięcznika (od r. 1936 tygodnik) „Zjednoczenie”, organu Związku Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo-Gospodarczych. W l. 1936—8 ze Stanisławem Jagiełłą i Tadeuszem Rekiem wchodził w skład komitetu redakcyjnego warszawskiego tygodnika „Młoda Myśl Ludowa”. Dn. 12 XII 1937 został wybrany na sekretarza ZMW RP «Wici». W tym okresie współpracował z organem Związku, warszawskim tygodnikiem „Wici”.
Podczas okupacji niemieckiej osiadł Ś. w styczniu 1940 w Rzeszowie i od lutego t.r. pracował tam jako rewident w Centralnej Kasie Spółek Rolniczych. Również w lutym zorganizował w swym mieszkaniu wraz z Władysławem Kojderem zebranie działaczy ludowych, na którym powołano rzeszowski podokręg konspiracyjnego SL «Roch». Od lipca redagował przez rok organ Stronnictwa, podziemny dwutygodnik „Podorywka”. W delegaturze SL «Roch» na Małopolskę środkową kierował komisją prasy i propagandy, a gdy w sierpniu powołano oddziały zbrojne Stronnictwa, Chłopską Straż (od wiosny 1941 BCh), został szefem propagandy jej podokręgu rzeszowskiego. Zagrożony aresztowaniem, ukrywał się od sierpnia 1941 w różnych miejscowościach Rzeszowszczyzny, m.in. w Woli Rafałowskiej i Żołyni. Od listopada 1941 do lipca 1944 współredagował kontynuację „Podorywki”, tygodnik „Wieści”, a od września 1943 dodatek do tego czasopisma, tygodnik „Świat Młodych”, który od marca do lipca 1944 ukazywał się samodzielnie. Ponadto współpracował z wydawanym od maja do sierpnia 1943 w Krakowie pismem „Polska Ludowa” (potem „Myśl Polska”). Sprzeciwił się scaleniu BCh z AK i na konferencji rzeszowskich podokręgów BCh i SL «Roch» w Żołyni opracował w grudniu 1943 z Kojderem memoriał krytyczny wobec przyjętej w tym miesiącu „Deklaracji ideowo-programowej Ruchu Ludowego”. W r. 1944 uczestniczył w redagowaniu czterech numerów pisma „Chłopka”, wydawanego przez rzeszowski podokręg konspiracyjnego Ludowego Związku Kobiet. T.r. publikował artykuły polityczne, wiersze i pieśni partyzanckie w tygodnikach SL «Roch» i BCh: „Ziemia”, wydawanym dla okręgu krakowskiego i „Zarzewie” dla obwodu gorlickiego. W konspiracyjnej drukarni BCh w Markowej (pow. przeworski) wydał zredagowane przez siebie: w maju 1944 antologię poezji, opowiadań i reportaży pt. „Na święto ludowe”, a w lipcu t.r. „Pieśni Batalionów Chłopskich” (wyd. 2, rozszerzone, W. 1946), w którym opublikował też własne utwory. Po wyzwoleniu Rzeszowszczyzny, latem 1944, Ś. nie ujawnił się i nie przystąpił do tworzenia administracji cywilnej PKWN.
Po zakończeniu wojny wrócił Ś. w czerwcu 1945 do Warszawy; wszedł do Zarządu Głównego ZMW RP «Wici» (od 18 XII 1945 jako zastępca członka) i wstąpił do powołanego 22 VIII 1945 PSL Stanisława Mikołajczyka. Od października t.r. kierował redakcją organu Stronnictwa, warszawskiego tygodnika „Chłopski Sztandar”; współpracował też z jego organem codziennym, „Gazetą Ludową” Zygmunta Augustyńskiego. Dn. 27 IV 1947 odszedł z Zarządu Głównego ZMW «Wici», ale działał w tej organizacji do jej włączenia do Związku Młodzieży Polskiej w lipcu 1948. Po opuszczeniu 21 X 1947 kraju przez Mikołajczyka i zawieszeniu przez władze w listopadzie 1947 „Chłopskiego Sztandaru” wstąpił w tym miesiącu do tzw. nowego PSL i od 4 X 1948 był członkiem jego Rady Naczelnej. Wszedł też w skład redakcji przejętej przez Wacława Schayera „Gazety Ludowej”. Po tzw. zjednoczeniu ruchu ludowego w r. 1949 został członkiem ZSL i odtąd pracował w redakcji jego organu, warszawskiego miesięcznika „Wola Ludu”. W r. 1951 został współredaktorem kolejnego organu ZSL, warszawskiego tygodnika „Zielony Sztandar”, ale we wrześniu 1952 został przez władze państwowe zmuszony do odejścia. Odtąd wykonywał prace zlecone w regionalnych mutacjach „Życia Warszawy”: „Życiu Olsztyna” i „Życiu Radomskim”. Od kwietnia 1953 pracował w Państw. Zakładach Naukowych jako redaktor techniczny.
Po przełomie politycznym w październiku 1956 pracował Ś. od stycznia 1957 w redakcji wznowionego organu ZSL, „Dziennik Ludowy”, kolejno na stanowiskach redaktora prowadzącego, redaktora działu, starszego publicysty i pracownika sekretariatu. Opublikował artykuły wspomnieniowe: Początki konspiracji ruchu ludowego. Z kart BCh w Rzeszowskiem („Zielony Sztandar” 1956 nr 96) oraz Z dziejów podziemnej prasy ludowej („Wieści” 1959 nr 20). W sierpniu 1969 przeszedł na rentę, jednak w dalszym ciągu pracował w redakcji „Dziennika Ludowego” i publikował na jego łamach artykuły polityczne oraz z zakresu gospodarki wiejskiej. Zmarł 21 XII 1980 w Warszawie, został pochowany na cmentarzu Powązkowskim. Był odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Krzyżem Partyzanckim.
Ś. był żonaty dwukrotnie: z Weroniką Wilbik (1908—1986), 2 v. Jagusztynową, działaczką ludową, żołnierzem BCh, publicystką, a następnie (po rozwodzie), z Michaliną Załęską, 1 v. Munkiewicz (1908—1968), działaczką ludową, żołnierzem BCh, uczestniczką powstania warszawskiego 1944 r., po wojnie redaktorką w Ludowej Spółdzielni Wydawniczej. W pierwszym małżeństwie miał córkę Magdalenę, adoptowaną przez drugiego męża Weroniki, Władysława Jagusztyna.
Pośmiertnie kilka utworów Ś-ego opublikowano w zbiorze „Wiersze wiciarzy” (W. 1984).
Chojnacki W., Bibliografia zwartych druków konspiracyjnych wydanych pod okupacją hitlerowską w latach 1939—1945, W. 1970; Słown. pseudonimów, IV; Słownik biograficzny działaczy ruchu ludowego, W. 1989; Słownik biograficzny polskiego ruchu młodowiejskiego, W. 2010 II; Słownik biograficzny żołnierzy Batalionów Chłopskich, L. 2009 V; — Akademicka Młodzież Ludowa w II Rzeczypospolitej, W. 1974; Buczek R., Na przełomie dziejów Polskie Stronnictwo Ludowe w latach 1945—1947, Toronto 1983; Człowiek niezłomny Władysław Kojder 1902—1945, Oprac. B. Matusowa, W. 2015; D ą browski S., Koncepcje przebudowy Polski w programach i publicystyce ruchu ludowego 1939—1945, W. 1981; Fitowa A., Bataliony Chłopskie w Małopolsce 1939—1945, W.—Kr. 1984; Hirsz J., Terenowa prasa konspiracyjna ruchu ludowego 1939—1945, W. 1977; Jarowiecki J., Konspiracyjna prasa w Krakowie w latach okupacji hitlerowskiej 1939—1945, Kr. 1980; Jastrzębski Z., Poetyka humoru lat okupacji 1939—1944, W. 1986; Marcinkowski J., Fitowa A., Ruch ludowy w Małopolsce i na Śląsku 1939—1945, W. 1987; Matusowa B., Na partyzancki poszły bój…, W. 1968; Paszkiewicz L. B., Losy „Gazety Ludowej” — jedynego opozycyjnego dziennika PSL i jego pracowników w latach 1945—1947, Gd. 2014; Pawłowski S., Zieliński A., Mazowiecki Związek Młodzieży Wiejskiej, W. 1977; Przybysz K., W konspiracji. Polski ruch ludowy 1939—1945, W. 2010; Represje aparatu komunistycznego wobec Polskiego Stronnictwa Ludowego na Rzeszowszczyźnie w latach 1945—1949, Oprac. B. Wójcik, Rzeszów 2010; Ruch ludowy w Małopolsce i na Śląsku 1939—1945, ludzie, myśl programowa, prasa konspiracyjna, W. 1987; Swacha P., Polityka informacyjna Polskiego Stronnictwa Ludowego (1945—1947), W. 2010; Twierdzą nam będzie każdy próg. Kobiety ruchu ludowego w walce z hitlerowskim okupantem, Oprac. M. Jędrzejec, W. 1987; Wilbik-Jagusztynowa W., Bataliony Chłopskie na Rzeszowszczyźnie, W. 1973; Ziobro M., Rzeszowska prasa SL „Roch” w latach 1943—1945 „Roczn. Dziejów Ruchu Lud.” T. 16: 1974 s. 204—5, 214; — Materiały źródłowe do historii polskiego ruchu ludowego 1939—1945, Oprac Z. Mańkowski, J. Nowak, W. 1966 IV; Komunikaty Polskiego Stronnictwa Ludowego (1945—1947), Red. M. Adamczyk i in., W. 2010; Ruch oporu na wsi małopolskiej w dokumentach konspiracyjnego ruchu ludowego (1940—1944), Oprac. J. Buszko i in., Wr. 1973; Uziębło A. i A., Kanwa i na kanwie. Okruchy wspomnień z lat 1939—1945, W. 1999; — Nekrologi i wspomnienia pośmiertne: „Dzien. Lud.” 1980 nr 281, 282 (fot.), nr 285, 287, 1981 nr 1—2; „Życie Warszawy” 1980 nr 304 s. 10, nr 305 s. 10; — Arch. parafii rzymskokatol. w Staszowie: Akta stanu cywilnego, sygn. 85, 86, 89, 90, 94, 96, 97; AP w Rzeszowie: Zespół 108, sygn. 121; Arch. Wydawnictwa Lud. w W.: sygn. 211 (akta personalne); IPN w Rzeszowie: sygn. 042/941 VIII 1952 k. 14 (charakterystyka Piotra Świetlika).
Janusz Gmitruk